Tarnowskie laury dla Agnieszki Holland

Tegoroczną nagrodą za całokształt twórczości organizatorzy tarnowskiego festiwalu uhonorują Agnieszkę Holland, znakomitą reżyserkę, scenarzystkę, a także – niekiedy – aktorkę i… tłumaczkę.

Jest absolwentką Wydziału Reżyserii FAMU w Pradze (1971). Jej filmem dyplomowym był „Grzech Boga” (1970), zainspirowany prozą Izaaka Babla. Pracę w kinematografii rozpoczęła jako asystentka reżysera Krzysztofa Zanussiego przy realizacji „Iluminacji”(1973). Jako reżyserka zadebiutowała średniometrażowym filmem telewizyjnym „Wieczór u Abdona” (1975), nastrojową ekranizacją opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza, które rozgrywa się w latach 20. ubiegłego wieku. Zanim nakręciła swój pierwszy pełnometrażowy film kinowy – „Aktorzy prowincjonalni” (1978), uczestniczyła w dwóch pracach zbiorowych, tworząc „Dziewczynę i «Akwariusa»” w nowelowych „Obrazkach z życia” (1975) – historię ucieczki z domu nastolatki podążającej za swym muzycznym idolem, oraz współreżyserując – z Jerzym Domaradzkim i Pawłem Kędzierskim – „Zdjęcia próbne” (1976), interesującą opowieść o parze młodych ludzi usiłujących zagrać w filmie, a także realizując samodzielnie dwa współczesne dramaty psychologiczne dla telewizji: „Niedzielne dzieci” (1976), w których poruszyła problem adopcji, i „Coś za coś” (1977), wnikliwe studium małżeństwa bezdzietnego z wyboru.

„Aktorzy prowincjonalni” (Wielki Jantar w Koszalinie, nagroda FIPRESCI w Cannes), przenikliwa opowieść o prowincjonalnym zespole teatralnym przygotowującym wystawienie „Wyzwolenia” Stanisława Wyspiańskiego pod kierunkiem znanego reżysera ze stolicy, to bez wątpienia jeden z najciekawszych debiutów w dziejach polskiej kinematografii, który stał się zarazem czołowym dokonaniem niezwykle prężnego na przełomie lat 70. i 80. kina moralnego niepokoju. Jego twórcy, często stosując popularną figurę retoryczną – pars pro toto – starali się wiarygodnie opowiadać o polskiej rzeczywistości tamtych lat. Dla widzów było jasne, że film „Aktorzy prowincjonalni” nie jest poświęcony wyłącznie lokalnym komediantom, a „Wodzirej” (1977) Feliksa Falka – inny sztandarowy tytuł tego kierunku – analizie rodzimego życia estradowego. Kolejny film Agnieszki Holland – „Gorączka” (1980; Złote Lwy w Gdańsku, Srebrny Niedźwiedź dla Barbary Grabowskiej za główną rolę kobiecą w Berlinie, 1981) to efektowna ekranizacja „Dziejów jednego pocisku” Andrzeja Struga. Rewolucja 1905 roku. W konspiracyjnej pracowni powstaje bomba. Na każdego, kto się z nią zetknie, spadnie nieszczęście... I następny film – telewizyjna „Kobieta samotna”(1981; Nagroda Specjalna oraz laury aktorskie dla Marii Chwalibóg i Bogusława Lindy w Gdyni) – zmiana epoki, ale nie zmiana nastroju, coraz bardziej przygnębiającego. Ta opowieść o uczuciu dwojga – samotnie wychowującej dziecko listonoszce i młodym renciście – odtrąconych i boleśnie doświadczonych przez los ludzi, to jeden z najczarniejszych obrazów życia w socjalistycznej Polsce.

Stan wojenny zastał reżyserkę za granicą. Postanowiła tam zostać, co spowodowało, że władze wojskowe uznały ją za wroga socjalistycznej ojczyzny. Kolejne filmy zaczęła więc realizować na obczyźnie: w Niemczech – „Gorzkie żniwa” (1985), we Francji – „Zabić księdza” (1988), „Europa, Europa” (1990), „Olivier, Olivier” (1991), „Całkowite zaćmienie” (1995), w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie (często w koprodukcji z kinematografiami zachodnimi) – „Tajemniczy ogród” (1993), „Plac Waszyngtona” (1997), „Trzeci cud” (1999), „Strzał w serce” (2001), „Julia wraca do domu” (2002), „Kopia mistrza” (2005). Holland jest ponadto autorką wielu odcinków popularnych amerykańskich seriali telewizyjnych, m.in.: „The Wire”, „Cold Case”, „Treme”. Dla rodzimej kinematografii nakręciła w 2009 roku, razem z córką Kasią Adamik – w koprodukcji z czeską, słowacką i węgierską – „prawdziwą historię Janosika” („Janosik. Historia prawdziwa”), a dwa lata wcześniej – tym razem wspólnie z córką, siostrą Magdaleną Łazarkiewicz i Borysem Lankoszem – niezwykle udany współczesny serial polityczny „Ekipa”. „W ciemności” (2011), zrealizowana w koprodukcji polsko-kanadyjsko-niemieckiej dramatyczna opowieść o lwowiaku pomagającym ukrywać się w kanałach grupie Żydów z getta, przyniosła jej lawinę prestiżowych nagród (m.in. w Gdyni, Mar del Plata, Valladolid), z oscarową nominacją na czele (2012). Holland jest również autorką scenariuszy, które na ekran przenieśli inni twórcy, m.in.: „Anny” (1987), amerykańskiego filmu Yurka Bogayevicza, oraz „Korczaka” (1990) Andrzeja Wajdy. Jako aktorka zagrała m.in. w „Bliźnie” (1976) Krzysztofa Kieślowskiego i „Przesłuchaniu”(1982) Ryszarda Bugajskiego.  

Laureatka zostanie uhonorowana statuetką Podróżnik autorstwa Sławomira Micka.

Jerzy Armata